Megan Briggs
Residing in Intervals

2025

Recensie van Toon Leën’s Marathon Lecture Performance Image Entanglements - Beeldverwikkelingen

Op een anders stille dinsdagavond in het CCHA stroomden mensen de theaterzaal binnen voor de eerste voorstelling van de avond, gepresenteerd door kunstenaar-onderzoeker Toon Leën. Als culminatie van een doctoraat aan PXL-MAD School of Arts en de Universiteit Hasselt, bracht Leën een marathon van vier lecture-performances, waarin hij het publiek meenam op een reis gestuurd door beelden die een eigen leven lijken te leiden. Leën stelt dat beelden een eigen handelingsvermogen hebben – dat ze met elkaar interageren over tijd en ruimte heen. Hij onderbouwt dat overtuigend door verbanden te leggen tussen uiteenlopende contexten, van religieuze iconografie tot sociale media. Als kunstenaar zelf onthult hij verrassende relaties tussen beelden en hun associatieve kwaliteiten, die fungeren als bruggen over de kloven – de intervallen – die hen scheiden.

Het programma begon met A big basket of apples (Een grote mand met appels): een kronkelende bespiegeling over Cézannes impressionistische appels en de intuïtie, of schijnbare onschuld, achter kleurrelaties. Hier maken we kennis met een terugkerend figuur in Leëns onderzoek: de kleurenblinde schilder Sarah Bal, wier abstracte werk speelt met precieze geometrische structuren die het doek opdelen en vullen met rijke kleuren, ogenschijnlijk willekeurig. Ondanks haar beperking om het volledige kleurenspectrum te zien, draagt haar werk een element van mysterie in zich: de kloof tussen wat de toeschouwer ziet en wat de kunstenaar ziet. Sarah Bal is natuurlijk – was dat al duidelijk? – een fictief personage. Bal is een creatie van Leën en wordt vertolkt door actrice Mathilde Irrmann. Hier ontstaat spanning, een rimpeling: we denken dat we ons op een reis bevinden geleid door beelden die zogenaamd autonoom bewegen en eigen relaties onderhouden, maar geleidelijk wordt zichtbaar hoe Leën, als kunstenaar en performer, zorgvuldig manipuleert en het publiek uitdaagt tot reflectie.

Achter Leën worden beelden en korte films geprojecteerd op een groot scherm, in een tot in de puntjes verzorgde lezing die af en toe breekt met de formele toon – wat zenuwachtige lachjes en gefluister ontlokt. Technische haperingen blijken gaandeweg geplande stunts te zijn – waarom? Misschien om de klassieke kleurstrepen te tonen die televisies kalibreren, of gewoon om onze aandacht te richten, het ijs te breken. Elke presentatie is tot op de seconde getimed, waardoor een meeslepende, bijna hypnotische cadans ontstaat terwijl beelden aan onze ogen voorbijflitsen.

In Hommage aan een afwezige pony (Homage to an absent pony) is ons vertrekpunt een afbeelding die zogenaamd uit een persoonlijk archief is geplukt: een bevreemdend bordje in een Berlijns park dat de dood betreurt van een schattig wit pony’tje. Wat in de werkelijkheid afwezig is, krijgt een verhoogde ‘affectieve aanwezigheid’ in het beeld – we voelen empathie met het onderwerp; we reproduceren het beeld en zijn nasleep. Leën trekt vergelijkingen die lopen van de lichamelijke Stigmata van Sint-Franciscus tot het dragen van foto’s in diverse hedendaagse protesten en herdenkingen. Hoe wordt empathie geconstrueerd door het beeld? Onderzoek naar religieuze iconografie is een terugkerend element in Leëns werk. In de laatste lezing van de avond, The irresistible image and the sceptical gaze (Het onweerstaanbare beeld en de sceptische blik), begint hij met een reflectie op de legende van Sint-Christoffel die het kindje Jezus draagt en legt hij verbindingen met ‘onweerstaanbare beelden’ die door autocratische regimes worden ingezet – het beeld van de autoritaire heerser op een verhoogd platform, een soort symbolische hemelvaart.

Hoewel intellectueel prikkelend, is de samenhang tussen de lezingen achteraf moeilijk te reconstrueren. Na elke performance heb je het gevoel veel te hebben geleerd, maar toch nauwelijks te kunnen benoemen wat precies – een sensatie vergelijkbaar met het ontwaken uit een levendige droom. Misschien is juist de ruimte tussen droom en ontwaken een passende metafoor, verwant aan Leëns fascinatie voor de gedachtestreep als onderbreking, interval, brug.

In de derde, en wellicht meest uitgewerkte performance, Homage to the Dash (Hommage aan de gedachtestreep), beschrijft Leën de introductie van de gedachtestreep in Bals schilderijen als een object om een leegte te vullen in een reeks kleinere werken met minder verzadigde kleurstudies. Terwijl de streep wordt onderzocht als interval tussen beelden, wordt ze ook vergeleken met het ontwrichtende moment van een staatsgreep, waarbij Leën put uit foto- en videomateriaal van gebeurtenissen zoals de mislukte staatsgrepen in de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten om de verbanden zichtbaar te maken.

De spanning van de gedachtestreep – die tegelijkertijd een onderbreking veroorzaakt én een brug vormt om die onderbreking te overbruggen – lijkt illustratief voor het project in zijn geheel. Leën activeert de associatieve en empathische kracht van het beeld om ons te raken en te bewegen, zelfs terwijl hij probeert vast te leggen hoe beelden met elkaar communiceren zonder dat wij erbij betrokken zijn. Het onderzoek bevindt zich in dat tussengebied, zonder definitieve uitkomst.

Megan Briggs is an American poet and video artist based in Antwerp, Belgium. Their practice involves experimental film and sound design to form an audiovisual poetics.