Rojda Karakuş
When we find each other, what happens?
2024
Radical_hope, onder leiding van Heike Langsdorf en Simone Basani, begon met het langdurige Post/Pandemics project, dat kunst inzet als een middel voor gemeenschapsvorming tijdens wat vaak de ‘post’-pandemische tijd wordt genoemd. Het project was geworteld in spontane ontmoetingen zonder een formele open oproep en organiseerde verschillende "Refuges" (of schuilplaatsen) binnen kunst- en cultuurinstellingen, zodat mensen samen konden komen, elkaar leren kennen en op een gezamenlijke manier konden oefenen. Na de vierde Refuge (2023) in het Buda Kunstencentrum in Kortrijk, besloot de groep die zich tot dat moment aan het proces had verbonden om te werken aan wat nu Unfixing the Atlas heet—een ruimte, een stuk en een methode die ik op 21 september mocht ervaren in KIOSK/KASK. De groep deelde een fundamentele vraag met het publiek: hoe wordt een groep een groep?
Deze vraag nodigt ons uit om iets nog fundamentelers te overwegen: wat is een groep? Het opzoeken van een definitie in een woordenboek biedt een eenvoudig antwoord—een groep is een aantal mensen of dingen die zich op één locatie bevinden, samengekomen of geclassificeerd. Volgens die logica zou elke verzameling van individuen die een gezamenlijke activiteit uitvoeren een groep genoemd kunnen worden. Simpel, toch? Niet echt. Het zou verkeerd zijn om te denken dat de werkelijkheid zo eenvoudig is als de definitie suggereert. Stel je voor dat je in het publiek van een theater zit. Volgens de definitie zou iedereen om je heen een groep kunnen worden genoemd, maar dat betekent niet automatisch dat je je ook verbonden voelt als één geheel. Om echt als een groep aan te voelen, is meer nodig dan alleen samen in dezelfde ruimte zijn. Maar wat dan precies? Een gedeelde ervaring? Als je denkt van wel, overweeg dit dan opnieuw: tijdens hetzelfde theaterbezoek zal het publiek waarschijnlijk vergelijkbare emoties ervaren als reactie op de voorstelling. Maar zelfs met gedeelde emoties, maakt dat het publiek echt een groep?
Unfixing the Atlas nodigt het publiek uit om na te denken over deze vragen—of misschien heel andere vragen—door middel van een participatief proces. In plaats van te vertrouwen op complexe structuren, grote statements of opvallende rekwisieten, richt radical_hope zich op ervaring en co-creatie. Hier kijkt het publiek niet slechts toe; ze lopen, ontmoeten, denken, communiceren en creëren samen met de performers. Het voelt meer als een reis waarbij de bestemming irrelevant is—het gaat om de daad van het lopen en om wat zich onderweg ontvouwt.
De eerste stap is het betreden van KASK’s Zwart Zaal. Wanneer het publiek deze drempel overgaat, komt het een vloer vol verspreide, gescheurde pagina's tegen op het koude, grijze beton. Deze pagina's, afkomstig uit verschillende A4-notitieboeken, dragen woorden als "vrije tijd", "routine" en "minder", zonder enige duidelijke volgorde. Tussen deze woorden verschijnen ook termen als "land" en "thuis", wat de vraag oproept: Wat betekenen deze woorden hier? Terwijl deze eerste ontmoeting tot nadenken aanzet, volgt er snel een nieuwe interactie. Iemand met een notitieboek en pen benadert rustig en vraagt: "Wilt u iets opschrijven wat u op dit moment nodig heeft?" Ze voegt eraan toe: "U kunt zelfs dit rode touw gebruiken om het woord dat u schrijft te verbinden met de woorden die hier al liggen."
Deze ontmoeting verschuift van contemplatie naar creatie. Terwijl deelnemers zich engageren, verschijnt een ander persoon en vraagt: "Wie was de laatste persoon die u zag voordat u hier kwam?" Met een opnameapparaat verzamelt hij stemmen en antwoorden. Met elke stap lopen, denken en creëren de toeschouwers—ze laten sporen achter terwijl ze door de ruimte bewegen.
Alles wat nodig is voor de ontmoeting, en voor het proces dat daarop volgt, is wandelen tussen mensen, objecten en scènes. Het publiek is echter vaak gewend aan de rol van toeschouwer, aan een zekere afstand, zelfs wanneer er geen fysieke barrières zijn. Deze afstand kan vergeleken worden met het vliegen in een helikopter: vanuit de lucht kun je een modderig pad observeren en van een afstandje de eigenschappen ervan opsommen en analyseren. Maar zodra je op dat pad stapt, verandert alles—je voelt de modder, komt de objecten op je pad direct tegen en hebt interactie met alles wat zich erop bevindt. Unfixing the Atlas plaatst het publiek niet in een helikopter; in plaats daarvan loopt het naast hen, zodat iedereen op gedeelde grond samenkomt.
Ook degenen die dit pad bewandelen laten sporen achter. Het schrijven van een woord op een papiertje of het opnemen van een geluid zijn de afdrukken die het publiek achterlaat. Een spoor achterlaten is deelnemen aan de praktijk. Dit is hoe de toeschouwer verandert van waarnemer in beoefenaar. Zo kan iemand een sleutel aanbieden en naar de doorzichtige doos in het midden van de kamer wijzen, met de vraag: "Kunt u een voorwerp daarin plaatsen dat u tijdens de voorstelling zult missen?" Of misschien: "Kunt u deze sleutel doorgeven aan iemand anders, zodat die hetzelfde kan doen?" Dit creëert een cyclus waarin het onderscheid tussen performer en publiek vervaagt. Wat ertoe doet, is niet wie er speelt, maar het doorgeven van de sleutel en het achterlaten van een voorwerp in de doos.
In wezen voeren degenen die zich in de ruimte verzamelen gezamenlijk Unfixing the Atlas uit. Tijdens de voorstelling van 21 september liep ik als zowel toeschouwer als performer, en droeg ik bij aan de ontwikkeling van het stuk. Misschien liet ik een spoor achter voor de toeschouwers en performers van de volgende keer. Op een gegeven moment benaderde iemand me met een sleutel en vroeg me om een voorwerp dat ik tijdens de voorstelling zou missen in de doorzichtige doos te plaatsen. Terwijl ik naar de doos liep, viel mijn oog op een fopspeen erin, wat me aanzette om de ruimte aandachtiger te bekijken. De diversiteit onder het publiek was opmerkelijk, ongekend voor mij in een traditionele theateromgeving. Dit was geen toeval—het weerspiegelde de inclusieve aard van het radical_hope project, dat iedereen verwelkomt.
Aan het einde verlangde een kind naar de fopspeen in de doos. Iemand vroeg voorzichtig: "Wie heeft de sleutel van de doos?" Op een bepaald moment was de sleutel gestopt met circuleren, en het werd een gezamenlijke inspanning om hem te vinden. Net zoals we de sleutel samen hadden doorgegeven, zochten we er nu samen naar. Hoewel het vinden van de sleutel een spontane handeling was, nodigt het project voortdurend uit tot momenten van collectieve actie. Deelname staat open voor iedereen, waardoor ieder op zijn of haar eigen manier kan bijdragen.
Zo kan iemand het geluid van stromend water opnemen op hun telefoon en later samenwerken met andere deelnemers om de "watermuziek" van de dag te maken. Of ze kunnen zich aansluiten bij de dans onder leiding van Langsdorf, waarbij ratels aan hun lichaam worden bevestigd om hun eigen muziek te creëren. Wat opvalt in deze opeenvolgende praktijken, is dat deelname volledig vrijwillig is, en toch lijkt iedereen graag mee te doen. Wat deze bereidheid mogelijk maakt, is de vrijheid van keuze: het publiek weet dat ze op elk moment kunnen vertrekken, zelfs de deur uit kunnen lopen. Deze vrijheid creëert een gevoel van veiligheid dat, paradoxaal genoeg, tot diepere betrokkenheid aanzet. Op deze manier draagt iedereen bij aan het productieproces en ervaart men de voldoening van deel uitmaken van een groep.
Een andere praktijk die vrije deelname omarmt, is het vormen van een cirkel met de hele groep. Deelnemers gooien vormloze wasobjecten—zoals stuiterballen—naar elkaar. Degene die het object vangt, beantwoordt een vraag naar keuze. Sommige vragen worden heel persoonlijk opgevat, terwijl andere meer algemeen worden beantwoord, maar uiteindelijk is het het persoonlijke dat binnen de groep wordt gedeeld dat een dieper gevoel van verbondenheid bevordert.
Dit moment doet denken aan And Our Faces, My Heart, Brief as Photos van John Berger. Hierin gebruikt Berger twee lijnen als metaforen voor tijd en leven. De horizontale lijn vertegenwoordigt de universele stroom van de wereld, die zich in alle richtingen uitstrekt. De verticale lijn is veel persoonlijker, en strekt zich uit van wortels in de aarde naar de hemel. Berger suggereert dat thuis is waar deze twee lijnen elkaar kruisen, waar de wereldse beweging en de persoonlijke wortels elkaar ontmoeten. Unfixing the Atlas creëert deze verticale lijn in momenten van gedeelde ervaring. Ondertussen ontstaat de horizontale lijn door iemand die papieren ordent naast het raam in KASK’s Zwart Zaal. Wanneer we de cirkel verlaten en deze ruimte naderen, ontmoeten we de chaos van de wereld: verspreide cartoons van de Palestijnse kunstenaar Naji Al-Ali confronteren ons met harde realiteiten. Een tekst naast zijn werk luidt: “Naji Al-Ali leefde op de rand van gevaar omdat hij het dichtst bij de waarheid stond. Hij was de laatste schreeuw die we nooit durfden uiten, uit angst dat hij zou worden gesmoord.”
Op deze manier overstijgt de performance de daad van alleen maar een groep vormen. Door de verticale en horizontale lijnen van Berger te verweven, creëert het een tijdelijk gevoel van thuis. Wanneer een performer het publiek benadert en zegt: "Als je wilt, kun je alles zeggen wat je wilt," komen reacties spontaan, alsof men zich thuis voelt. Toen ik werd uitgenodigd om iets te delen, koos ik ervoor om een gedicht van Rafah Aleleer te lezen—een primeur voor mij in een publieke ruimte:
If I must die,
you must live
to tell my story,
to sell my things,
to buy a piece of cloth
and some strings,
(make it white with a long tail)
so that a child, somewhere in Gaza,
while looking heaven in the eye,
awaiting his dad who left in a blaze—
and bid no one farewell,
not even to his flesh,
not even to himself—
sees the kite, my kite you made, flying up above,
and thinks for a moment an angel is there,
bringing back love.
If I must die,
let it bring hope,
let it be a tale.
